Euthanasie aanvragen is een van de meest ingrijpende beslissingen die er zijn, of je nu zelf ondraaglijk lijdt of als naaste meedenkt. De procedure rond euthanasie ligt in Nederland precies vastgelegd in de wet, met de huisarts als eerste aanspreekpunt en een aantal vaste zorgvuldigheidseisen. In dit artikel lees je hoe de procedure stap voor stap verloopt, wie erbij betrokken zijn en waar je je op kunt voorbereiden.
In het kort
- Euthanasie mag alleen door een arts worden uitgevoerd, nooit door de patiënt zelf.
- De arts moet voldoen aan wettelijke zorgvuldigheidseisen, waaronder een vrijwillig verzoek en ondraaglijk, uitzichtloos lijden.
- Een onafhankelijke SCEN-arts beoordeelt elke aanvraag mee voordat een arts verder gaat.
- Een wilsverklaring of euthanasieverklaring kan helpen om je wensen vast te leggen, ook voor als je dit later zelf niet meer kunt aangeven.
- Elke euthanasie wordt achteraf getoetst door een regionale toetsingscommissie.
Wat is euthanasie en wanneer mag het?
Euthanasie is het opzettelijk beëindigen van het leven door een arts, op uitdrukkelijk en herhaald verzoek van de patiënt. Dit is in Nederland alleen toegestaan onder strikte voorwaarden, vastgelegd in de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Euthanasie is nooit een recht dat je kunt afdwingen: een arts beoordeelt altijd zelf of aan de voorwaarden wordt voldaan en mag euthanasie ook weigeren. Actuele achtergrondinformatie over de wetgeving vind je op rijksoverheid.nl.
De zorgvuldigheidseisen: dit moet er altijd zijn
Voordat een arts euthanasie mag uitvoeren, moet aan een aantal zorgvuldigheidseisen zijn voldaan. De belangrijkste zijn:
- Het verzoek is vrijwillig en weloverwogen, zonder druk van buitenaf.
- Er is sprake van ondraaglijk en uitzichtloos lijden, zonder realistisch uitzicht op verbetering.
- De patiënt is goed geïnformeerd over de situatie en de vooruitzichten.
- Er is geen redelijke andere oplossing meer voor de situatie waarin de patiënt verkeert.
- Een onafhankelijke arts is geraadpleegd en heeft de patiënt gezien.
- De levensbeëindiging wordt medisch zorgvuldig uitgevoerd.
Deze eisen gelden voor iedere euthanasieaanvraag, of het nu gaat om lichamelijk lijden, een psychiatrische aandoening of, met extra behoedzaamheid, euthanasie bij dementie.
Euthanasie aanvragen: de procedure stap voor stap
De procedure kent geen vaste wettelijke tijdlijn, maar verloopt in de praktijk meestal via deze stappen:
- Het gesprek met je huisarts. Je spreekt je wens uit, meestal niet in één gesprek maar over een langere periode, zodat duidelijk wordt dat het verzoek weloverwogen is.
- Verdieping en herhaling. De arts bespreekt je situatie, je lijden en eventuele alternatieven, vaak in meerdere gesprekken met jou en soms je naasten.
- Raadpleging van een onafhankelijke SCEN-arts. Deze arts beoordeelt zelfstandig of aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan.
- De beslissing van de behandelend arts. Op basis van alle gesprekken en de second opinion besluit de arts of hij of zij meewerkt.
- Uitvoering. Als alles rond is, plan je samen met de arts een moment. Dit gebeurt zorgvuldig en in overleg.
- Melding en toetsing. Na de euthanasie meldt de arts dit bij de gemeentelijk lijkschouwer, waarna een regionale toetsingscommissie de zorgvuldigheid achteraf beoordeelt.
Hoeveel tijd deze stappen in totaal in beslag nemen, verschilt sterk per situatie; lees meer over hoe lang een euthanasieprocedure duurt.
De rol van je huisarts en de SCEN-arts
Je huisarts is meestal de eerste en belangrijkste gesprekspartner bij een euthanasieverzoek. Deze kent je situatie het langst en kan inschatten of, en op welke termijn, een verzoek reëel is. Daarnaast is een onafhankelijke consultatie door een SCEN-arts (Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland) verplicht. Deze arts heeft geen behandelrelatie met jou en beoordeelt puur of aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan. De beroepsgroep van artsen, de KNMG, biedt richtlijnen voor deze zorgvuldige afweging; meer informatie vind je op knmg.nl.
Je wensen vastleggen: een wilsverklaring of euthanasieverklaring
Het is verstandig om je wensen op tijd, en niet pas in een crisismoment, te bespreken en vast te leggen. Een wilsverklaring beschrijft in bredere zin wat je wel en niet wilt in de laatste levensfase, terwijl een euthanasieverklaring specifiek ingaat op je wens rond euthanasie. Zo’n verklaring is geen garantie op euthanasie, maar geeft je arts wel een belangrijk aanknopingspunt als jij je wens zelf niet meer kunt uitspreken. De patiëntenvereniging NVVE biedt hierover praktische informatie op nvve.nl.
Wat als je huisarts niet wil meewerken?
Een arts heeft altijd het recht om euthanasie te weigeren, bijvoorbeeld vanwege een persoonlijk gewetensbezwaar of omdat hij of zij niet overtuigd is dat aan de zorgvuldigheidseisen wordt voldaan. Dat betekent niet automatisch het einde van je traject. Vraag in dat geval naar doorverwijzing naar een collega-arts, of bespreek met je huisarts welke andere mogelijkheden er zijn. Sommige mensen vinden op dit punt ook steun bij palliatieve zorg, die zich richt op comfort en kwaliteit van leven en soms naast een euthanasietraject loopt.
Bijzondere situaties
Niet elke situatie is hetzelfde. Bij een acute achteruitgang kan een procedure onder tijdsdruk komen te staan, terwijl bij een aandoening als dementie juist de vraag speelt of, en hoe lang, iemand zijn wens nog zelf kan bevestigen. Op onze pagina over laatste levensfase lees je breder over de keuzes die in deze periode kunnen spelen.
Veelgestelde vragen
Wie mag euthanasie uitvoeren?
Alleen een arts mag euthanasie uitvoeren, meestal de huisarts. De arts moet daarbij voldoen aan de wettelijke zorgvuldigheidseisen en altijd een onafhankelijke SCEN-arts raadplegen.
Kan ik euthanasie aanvragen als mijn huisarts niet wil meewerken?
Een arts is nooit verplicht om euthanasie uit te voeren. Je kunt dan vragen naar doorverwijzing naar een andere arts of terecht bij een organisatie die hierin gespecialiseerd is.
Wat gebeurt er na een euthanasie?
De arts meldt de euthanasie bij de gemeentelijk lijkschouwer. Daarna beoordeelt een regionale toetsingscommissie of aan alle wettelijke zorgvuldigheidseisen is voldaan.
