Euthanasie bij dementie roept bij veel mensen vragen op: kan het, en wat is er dan voor nodig? De regels zijn in principe hetzelfde als bij andere aandoeningen, maar in de praktijk speelt bij dementie een extra vraagstuk: op het moment dat het lijden het grootst is, kan iemand zijn wens vaak niet meer zelf duidelijk uitspreken. In dit artikel lees je wat wel en niet mogelijk is en welke rol een wilsverklaring hierbij speelt.
In het kort
- Euthanasie bij dementie is mogelijk, maar niet vanzelfsprekend en altijd afhankelijk van de beoordeling van een arts.
- Een eerder opgestelde, schriftelijke wilsverklaring kan een mondeling verzoek vervangen als iemand niet meer wilsbekwaam is.
- Naarmate dementie voortschrijdt, wordt het moeilijker om ondraaglijk lijden en een weloverwogen wens vast te stellen.
- Vroeg en herhaaldelijk het gesprek voeren met je huisarts vergroot de kans dat je wensen duidelijk zijn.
Waarom is euthanasie bij dementie een bijzonder vraagstuk?
Bij de meeste euthanasieverzoeken kan de patiënt tot op het laatste moment zelf aangeven dat de wens nog steeds geldt. Bij dementie ligt dat anders: juist in een verder gevorderd stadium, wanneer het lijden voor naasten het grootst lijkt, kan iemand zijn wens niet altijd meer zelf verwoorden. Dat maakt euthanasie bij dementie medisch en juridisch complexer dan bij bijvoorbeeld een lichamelijke aandoening. Toch sluit de wet euthanasie bij dementie niet uit; ook hier gelden de gewone zorgvuldigheidseisen rond een vrijwillig, weloverwogen verzoek en ondraaglijk, uitzichtloos lijden.
Wat is wilsbekwaamheid en waarom is het belangrijk?
Wilsbekwaamheid betekent dat iemand in staat is om de eigen situatie te begrijpen en op basis daarvan een bewuste keuze te maken. Bij een verzoek om euthanasie moet de arts vaststellen dat de patiënt op het moment van het verzoek wilsbekwaam is, of dat was op het moment dat een schriftelijke wilsverklaring is opgesteld. Naarmate dementie voortschrijdt, neemt de wilsbekwaamheid vaak af, wat het moment van vaststellen extra belangrijk maakt.
De rol van een eerder opgestelde wilsverklaring
Een schriftelijke wilsverklaring die je opstelt terwijl je nog wilsbekwaam bent, kan een mondeling verzoek om euthanasie vervangen op het moment dat je dit zelf niet meer kunt uitspreken. Dit betekent niet dat de verklaring automatisch tot euthanasie leidt: de arts moet nog steeds beoordelen of aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan, waaronder ondraaglijk lijden. Om die beoordeling makkelijker te maken, is het belangrijk om in de verklaring zo concreet mogelijk te omschrijven welke situaties voor jou ondraaglijk zouden zijn, bijvoorbeeld het volledig kwijtraken van je herkenning van naasten of van zelfredzaamheid.
Waarom concreet formuleren zo belangrijk is
Vage bewoordingen zoals “als ik mijn dierbaren niet meer herken” kunnen op meerdere manieren worden geïnterpreteerd. Hoe specifieker je omschrijft wat voor jou ondraaglijk lijden bij dementie betekent, hoe beter een arts op een later moment kan beoordelen of jouw verklaring op de actuele situatie van toepassing is. Bespreek je verklaring daarom periodiek met je huisarts, zeker als je situatie of gezondheid verandert.
Wanneer wordt het moeilijker om euthanasie bij dementie te realiseren?
Naarmate dementie vergevorderd is, wordt het voor een arts lastiger om vast te stellen of er sprake is van ondraaglijk lijden zoals de patiënt dat eerder heeft omschreven, en of de patiënt op het moment zelf nog signalen geeft die daarmee in tegenspraak zijn. Dit is een van de redenen waarom veel artsen extra behoedzaam zijn bij euthanasie in een laat stadium van dementie. Het is daarom belangrijk om dit gesprek niet uit te stellen tot een vergevorderd stadium, maar al vroeg in het ziekteproces te voeren met je huisarts, eventueel samen met je naasten.
Wat kun je zelf doen?
- Bespreek je wensen rond dementie en euthanasie zo vroeg mogelijk met je huisarts.
- Leg je wensen concreet en specifiek vast in een wilsverklaring, en herhaal en actualiseer deze regelmatig.
- Informeer je naasten over je wensen, zodat zij op een later moment het gesprek met de arts kunnen ondersteunen.
- Vraag je huisarts naar zijn of haar persoonlijke opvatting over euthanasie bij dementie, zodat je weet waar je aan toe bent.
Voor de volledige procedure rond een euthanasieverzoek, inclusief de rol van de SCEN-arts en de toetsing achteraf, lees je meer in ons artikel over euthanasie aanvragen. De KNMG publiceert richtlijnen specifiek gericht op euthanasie bij verminderde wilsbekwaamheid; meer informatie vind je op knmg.nl. Ook de NVVE biedt achtergrondinformatie over dit onderwerp op nvve.nl.
Hoe gaan artsen in de praktijk om met twijfel?
Als een arts twijfelt of nog aan alle zorgvuldigheidseisen wordt voldaan, betekent dit niet automatisch een definitieve weigering. Vaak volgt er meer overleg, soms met een gespecialiseerde arts of een extra consultatie, om de situatie zorgvuldiger te kunnen beoordelen. Deze behoedzaamheid is er niet om het jou of je naasten moeilijk te maken, maar om te waarborgen dat een ingrijpende beslissing als euthanasie alleen wordt genomen als dat verantwoord is. Naasten die zich zorgen maken over het lijden van iemand met dementie kunnen dit gesprek altijd aankaarten bij de behandelend arts, ook als de patiënt dit zelf niet meer goed kan verwoorden.
Veelgestelde vragen
Is euthanasie bij dementie altijd mogelijk?
Nee, euthanasie bij dementie is niet vanzelfsprekend. Een arts moet altijd vaststellen dat aan de wettelijke zorgvuldigheidseisen is voldaan, ook als er een wilsverklaring is.
Telt een eerder opgestelde wilsverklaring nog als iemand niet meer wilsbekwaam is?
Een schriftelijke wilsverklaring kan een verzoek om euthanasie vervangen als iemand niet meer wilsbekwaam is, maar de arts moet nog steeds toetsen of aan de zorgvuldigheidseisen wordt voldaan.
Kan euthanasie bij dementie nog worden aangevraagd als iemand ver in het ziekteproces is?
Dat wordt lastiger naarmate dementie voortschrijdt, omdat lijden en wilsbekwaamheid dan moeilijker vast te stellen zijn. Bespreek dit daarom zo vroeg mogelijk met je huisarts.
