In de laatste levensfase is genezing niet meer mogelijk en richt de zorg zich op comfort: palliatieve zorg. De terminale fase is de allerlaatste periode, waarin het overlijden op korte termijn wordt verwacht. Goede begeleiding en kennis van de symptomen helpen je dit samen waardig te doorlopen.
Wat is de laatste levensfase?
De laatste levensfase begint wanneer duidelijk wordt dat genezing niet meer mogelijk is. De aandacht verschuift dan van behandelen naar leven met de ziekte en zo goed mogelijk afscheid nemen. Die fase kan weken tot maanden duren en verloopt bij iedereen anders. Het is een periode om wensen te bespreken, zaken te regelen en samen tijd door te brengen.
Palliatieve zorg en palliatieve sedatie
Palliatieve zorg richt zich op kwaliteit van leven: het verlichten van pijn en andere klachten, en aandacht voor wat er emotioneel, sociaal en zingevend speelt. Het is zorg voor de hele mens, niet alleen voor de ziekte.
Palliatieve sedatie is iets anders dan euthanasie. Bij sedatie wordt het bewustzijn in de laatste levensfase verlaagd om klachten te verlichten die niet op een andere manier onder controle te krijgen zijn. Het doel is comfort, niet het bespoedigen van het overlijden. Een arts past het alleen toe als het overlijden op korte termijn wordt verwacht.
De terminale fase: symptomen van naderend overlijden
In de laatste dagen verandert er vaak veel. Veelvoorkomende signalen zijn:
- Minder eten en drinken, en minder behoefte daaraan.
- Veel slapen en een dalend bewustzijn.
- Veranderde ademhaling, soms met onregelmatige pauzes of een reutelende klank.
- Koude, soms verkleurde handen en voeten.
- Onrust of juist toenemende rust.
Deze verschijnselen horen bij een natuurlijk stervensproces. Het zorgteam kan uitleggen wat je ziet en wat je kunt doen om het comfortabel te houden.
Hoe lang duurt het stervensproces?
Daar is geen vast antwoord op. De allerlaatste fase duurt meestal enkele dagen, maar het kan korter of langer zijn. Onzekerheid hoort hier helaas bij. Het zorgteam kan op basis van de symptomen een voorzichtige inschatting geven, maar niemand kan het precieze moment voorspellen.
Afscheid nemen van een stervende
Aanwezig zijn is vaak het belangrijkste. Praten, voorlezen, zachte muziek of gewoon een hand vasthouden kan troost geven — ook als iemand niet meer reageert, want gehoor en aanraking blijven vermoedelijk lang bestaan. Zeg wat je wilt zeggen en geef ruimte aan ieders eigen manier van afscheid nemen. Wensen rond het levenseinde leg je bij voorkeur op tijd vast; zie testament en wensen.
Waar kun je terecht?
Palliatieve zorg kan thuis, in een hospice, in een verpleeghuis of in het ziekenhuis. Thuis coördineren de huisarts en (wijk)verpleging de zorg. Een hospice biedt een huiselijke omgeving met zorg rond de klok wanneer dat thuis niet meer gaat. Bespreek de mogelijkheden tijdig met de behandelend arts, zodat de zorg past bij de wensen. Na een overlijden helpt onze checklist na een overlijden; voor de periode erna lees je over rouwverwerking.
Veelgestelde vragen
Wat zijn symptomen van naderend overlijden?
Veelvoorkomende signalen zijn minder eten en drinken, veel slapen en een dalend bewustzijn, veranderde of reutelende ademhaling, koude en verkleurde handen en voeten en soms onrust. Het zijn tekenen van een natuurlijk stervensproces.
Hoe lang duurt de stervensfase?
De allerlaatste fase duurt meestal enkele dagen, maar dat verschilt per persoon. Het zorgteam kan een voorzichtige inschatting geven, maar het precieze moment is niet te voorspellen.
Wat is het verschil tussen palliatieve zorg en sedatie?
Palliatieve zorg is alle zorg gericht op comfort en kwaliteit van leven in de laatste fase. Palliatieve sedatie is een onderdeel daarvan: het verlagen van het bewustzijn om anders onbehandelbare klachten te verlichten als het overlijden op korte termijn wordt verwacht. Het is geen euthanasie en bespoedigt het overlijden niet.
